Հայ ազատագրական պայքար

428 թվականին Մեծ Հայքի Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո՝ մինչև 855-885 թվականները՝ նախ՝ ընդդեմ Իրանական պետության, հինգից յոթերորդ դարերում, ապա՝ արաբական արշավանքներից հետո, և Հայկական կիսանկախ պետականության՝ Արաբական խալիֆայության կողմից նվաճվելուց հետո՝ ընդդեմ արաբական տիրապետության։

Պայքար իրանական տիրապետության դեմ

Իրանական տիրապետությունից Հայաստանն ազատագրելու եւ Հայկական Թագավորությունը վերականգնելու առաջամարտիկներից էր Բագրատունյաց տոհմը։

Այդ տոհմի նշանավոր իշխաններից Սահակ ասպետ Բագրատունին, որը վախճանվել է 482 թվականին, Բագրատունյաց տոհմի նահապետ իշխանն էր։ Նա կատարեց Հայկական Ազատագրական Շարժման եւ Հայ ազգի գոյատեւման համար մի կարևոր քայլ՝ պատվիրեց գրել Հայոց Պատմությունը։ Այդ պատվերը ստացավ եւ փայլուն կատարեց Մովսես Խորենացին։ Այսպիսով, եթե Մեծ Հայքի Վռամշապուհ Արշակունի արքան հայտնի է որպես Հայոց Գրերի ստեղծման կամ վերականգնման գաղափարի հեղինակ, գաղափար, որն իրականացրեց Մեսրոպ Մաշտոցը, ապա Սահակ Բագրատունին Հայոց ինքնության մյուս կարևոր զենքի՝ Հայոց Պատմության գրքի ստեղծման գաղափարի հեղինակն է, որը փայլուն իրականցրեց Մաշտոցի լավագույն աշակերտը՝ Մովսես Խորենացին։

Վահանանց ապստամբությունից, պարսկական կայազորի ջախջախումից և մարզպան Ատրվշնասպի տապալումից (481) հետո Սահակ Բագրատունին ընտրվել է Հայոց մարզպան և տանուտեր։

Հայաստանից վտարել է պարսկական զորքերը, թոթափել Սասանյանների տիրապետությունը, կազմել կառավարություն և հիմնվել Դվին քաղաքում։

482 թվականի գարնանը Արտազ գավառի Ներսեհապատ գյուղի մոտ պարսկական ներխուժողների դեմ մղած հաղթական ճակատամարտում Սահակ Բագրատունին գլխավորել է հայկական ծանրազեն այրուձին։

Սահակ Բագրատունին զոհվել է նույն թվականի ամռանը՝ պարսկական զորքերի դեմ մղած Ճարմանայի ճակատամարտում։

Պայքար արաբական տիրապետության դեմ

Արաբական տիրապեոտության դեմ Հայաստանի պայքարի գագաթնակետը դարձավ Արմինիայի ապստամբությունը։ Այն տեղի ունեցավ 850-855 թվականներին Արմինիա կուսակալության տարածքում, որի մեջ մտնում էին Հայաստանի հիմնական մասը եւ հարևան Վիրքն ու Աղվանքը։ Պայքարը գլխավորել են Բագրատունի իշխանական տոհմի ներկայացուցիչները։ Ռազմական ընդհարումները տեղի են ունեցել ամբողջ Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում։

8-րդ դարում տեղի ունեցած հակաարաբական ապստամբություններից այն տարբերվում էր առավել կազմակերպվածությամբ ու ձեռք բերած արդյունքներով։ Համազգային ելույթն ավարտվում է հայերի հաղթանակով, ինչի արդյունքում Հայաստանը ձեռք է բերում լիակատար ինքնավարություն, իսկ Արաբական խալիֆայության իշխանությունը դառնում է ձևական։ 855 թվականին Սմբատ Խոստովանողի մահից հետո իր որդին՝ ապստամբության հիմնական ղեկավար Աշոտ Բագրատունին, ճանաչվում է հայոց իշխան։ 862 թվականին նա հայտարարվում է նաև իշխանաց իշխան, իսկ 885 թվականին վերականգնում է հայոց թագավորությունը։